آذرخش خبر: جلسه کارگروه ملّی احیای دریاچه ارومیه با محوریت و مدیریت علمی دانشگاه تبریز و دانشگاه ارومیه، مشارکت مراکز علمی منطقه و با حضور برخی مسئولان، استاندار آذربایجان شرقی، استاندار آذربایجان غربی، رئیس دانشگاه تبریز، تنی چند از اعضای هیئت علمی دانشگاه های منطقه، جمعی از متخصصان، استادان صاحب نام و برجسته و صاحب نظر و نمایندگان دانشگاهها و دستگاههای اجرایی برگزار شد.
دریاچه ارومیه؛ نیازمند تصمیمهای ملی برای احیای پایدار
به گزارش آذرخش به نقل از روابط عمومی دانشگاه تبریز، دکتر محمدتقی اعلمی، رئیس دانشگاه تبریز، طی یادداشتی علمی در این ارتباط با اشاره به اهمیت دریاچه ارومیه بهعنوان یکی از مهمترین میراثهای طبیعی کشور، گفت: این دریاچه زمانی بیش از ۵ هزار کیلومتر مربع وسعت داشت و بهعنوان بزرگترین دریاچه شور خاورمیانه شناخته میشد، اما امروز سطح آن به کمتر از یک پنجم کاهش یافته و این امر خطرات جدی برای معیشت، سلامت و امنیت منطقه ایجاد کرده است.
وی در این یادداشت هشدار داده است که ادامه این روند، پیامدهایی فراتر از یک استان خواهد داشت و طوفانهای نمکی، کاهش تولید کشاورزی، مهاجرتهای اجباری و فشار بر منابع آب سایر مناطق کل کشور را تحت تأثیر قرار خواهد داد.
دکتر اعلمی افزوده است: با وجود تلاشهای گذشته، هنوز به نقطه مطلوب نرسیدهایم. بررسیها نشان میدهد بیش از ۸۵ درصد آب مصرفی منطقه در بخش کشاورزی استفاده میشود، آن هم عمدتاً برای کشتهای پرمصرف که با اقلیم منطقه سازگار نیستند. در دو دهه اخیر نیز بیش از ۴۰ سد کوچک و بزرگ روی رودخانههای ورودی به دریاچه ساخته شده که کاهش جدی آورد طبیعی آن را به دنبال داشته است.
وی همچنین در این یادداشت تأکید کرده است: تمرکز صرف بر پروژههای انتقال و سازههای آبی، تنها تأخیر در بحران ایجاد میکند. آنچه نیاز داریم، تغییر بنیادین در نگاه و رویکرد مدیریت منابع آب است.
دکتر اعلمی در این یادداشت مهم، محورهای اصلی عبور از بحران را اینگونه جمعبندی کرده است: مدیریت تقاضا و کاهش مصرف آب، احیای حقابه محیط زیستی و تأمین حداقل ۳ میلیارد متر مکعب آب ورودی پایدار در سال، اصلاح الگوی کشت و جایگزینی محصولات پرمصرف با کمآببر، افزایش بهرهوری کشاورزی و حمایت از کشاورزی دانشبنیان، تنوعبخشی به معیشت مردم و همگرایی نهادی با هماهنگی واقعی بین دستگاههای اجرایی، چرا که هیچ سازمان یا نهادی بهتنهایی قادر به نجات دریاچه نیست.
وی در پایان یادآور شده است: تصمیمهایی که امروز میگیریم، سرنوشت نسلهای آینده را رقم خواهد زد. اگر امروز شجاعت انتخابهای سخت را داشته باشیم، فردا از طوفانهای نمکی، مهاجرتهای گسترده و هزینههای جبرانناپذیر در امان خواهیم بود. دریاچه ارومیه تنها یک موضوع محیط زیستی نیست، بلکه مسئلهای اقتصادی، اجتماعی و امنیتی است و احیای آن آزمونی جدی برای اراده ملی و همبستگی ماست.
مثلث نجات دریاچه ارومیه؛ نقش دانشگاه، دولت و جامعه در مسیر احیا
دکتر اصغر عسگری، معاون پژوهش و فناوری دانشگاه تبریز و دبیر علمی نشست کارگروه ملّی نجات دریاچه ارومیه طی سخنانی با تأکید بر نقش دانشگاه، دولت و جامعه به عنوان «مثلث نجات دریاچه ارومیه» به تشریح چالشها و راهکارهای احیای این پهنه آبی پرداخت.
وی اصلیترین دلایل خشکی دریاچه را برداشت بیرویه آبهای سطحی و زیرزمینی برای کشاورزی، سدسازیهای متعدد بر روی رودخانههای ورودی، تغییرات اقلیمی همراه با کاهش بارش و افزایش دما، مدیریت ناهماهنگ میان نهادها و اتخاذ تصمیمهای مقطعی عنوان کرد. به گفته وی، همچنین توسعه ناپایدار در حوزه صنعت و کشاورزی که موجب برهم خوردن تعادل اکولوژیکی حوضه آبریز شده، از دیگر عوامل مؤثر دانست.
او در ادامه با اشاره به ناکامی تلاشهای گذشته گفت: نبود انسجام مدیریتی میان سازمانهای متعدد، غلبه نگاه سیاسی و تبلیغاتی بر رویکرد علمی، مقاومت اجتماعی و اقتصادی کشاورزان در تغییر الگوی کشت، تأمین مالی ناپایدار پروژهها و نادیده گرفتن واقعیتهای اقلیمی از مهمترین موانع احیا بوده است.
وی در ادامه بر نقش دانشگاهها تأکید کرد و آن را در حوزههایی چون مطالعات علمی و دادهمحور (آبشناسی، تغییر اقلیم و مدلسازی هیدرولوژیکی)، ارائه راهکارهای علمی به بخش کشاورزی (کشتهای کمآببر، فناوریهای نوین آبیاری و گلخانهای)، پایش محیط زیست و سلامت (ریزگردهای نمکی)، توسعه فناوریهای نو (تصفیه و بازچرخانی پساب)، آموزش و فرهنگسازی در جوامع محلی و دیپلماسی علمی با مراکز جهانی مشابه بسیار مؤثر دانست.
به گفته وی، دولت نیز وظایفی مهم بر عهده دارد؛ از جمله تأمین بودجه پایدار برای طرحهای علمی، واگذاری پروژههای کلان اجرایی به دانشگاهها، ارائه دادهها و اطلاعات واقعی در حوزه آب و کشاورزی، حمایت از استارتاپها و شرکتهای دانشبنیان و ایجاد سازوکار مشترک میان دانشگاه، دولت و صنعت برای اجرای طرحهای پایلوت و توسعه آنها **را دنبال میکند**.
دکتر عسگری همچنین پیشنهاد کرد دفتر برنامهریزی و تلفیق احیای دریاچه ارومیه در دانشگاه تبریز و دانشگاه ارومیه مستقر شود.
به گفته وی، این دفتر میتواند مأموریتهایی چون تدوین برنامه جامع حوضه و عملیات سالانه، ایجاد پایگاه داده یکپارچه، طراحی و اجرای پایلوتهای عملی (در زمینه تغییر الگوی کشت، آبیاری نوین، تثبیت کانونهای گردوغبار و بازچرخانی پساب)، پایش کیفیت آب و سلامت اکوسیستم، ارزیابی اثرات گردوغبار نمکی بر سلامت، تقویت مشارکت اجتماعی و استفاده از دانش بومی را برعهده گیرد.
وی افزود: تأمین مالی مبتنی بر عملکرد، توجه به پیوستهای محیط زیستی، برگزاری کارگاههای آموزشی و مدارس تابستانی، تربیت نیروی متخصص، توسعه همکاریهای بینالمللی و جذب منابع مالی خارجی، مدیریت دانش و مستندسازی، و نیز شفافسازی از طریق اطلاعرسانی عمومی و پاسخ به افکار عمومی از دیگر وظایف ضروری این دفتر خواهد بود.
وی در بخش دیگری از سخنان خود به بررسی تجربهها و اقدامات جهانی در زمینه احیای دریاچهها و پهنههای آبی خشکشده پرداخت و بر نقش دانشگاهها در بهرهگیری از این درسها برای احیای دریاچه ارومیه و دیگر دریاچههای جهان تأکید کرد.
الزامات احیای دریاچه ارومیه از نگاه استاد دانشگاه تبریز
دکتر احمد فاخریفرد، استاد صاحبنام گروه مهندسی آب دانشگاه تبریز، هم در این نشست درباره چشمانداز اولیه مدیریت منابع آب برای احیای دریاچه ارومیه پرداخت.
وی در ادامه با اشاره به امکان تأمین آب قابل دسترس در میانمدت گفت: تبخیر سالانه ناشی از بارش روی دریاچه حدود ۱.۲ میلیارد مترمکعب است که قابل جبران است.
دکتر فاخریفرد سپس به الزامات کلیدی احیای دریاچه اشاره کرد که شامل رساندن آب زاب، لایروبی و انتقال سیلاب فصول غیر زراعی، تسریع و تکمیل انتقال آب از تصفیهخانهها، برنامهریزی برای رهاسازی سدها و بارورسازی ابرها میشود.
وی همچنین بر ضرورت اجرای اقدامات مدیریتی در حوزه کشاورزی و منابع آب تأکید کرد و گفت که باید نصب کنتورهای هوشمند را تکمیل کرد، چاههای مجاز و غیرمجاز را مدیریت کرد، آب را با لوله منتقل و انهار را پوشش داد، الگوی کشت را بازنگری کرد، سیستمهای نوین آبیاری و طرح نکاشت هوشمند را اجرا کرد، حقآبههای اراضی غیرآبی را بازنگری کرد و معیشت کشاورزان را تأمین نمود، اراضی آبی را موقتاً به دیم تبدیل کرد و مابهالتفاوت درآمد را پرداخت نمود، کشتهای سرپوشیده را گسترش داد و سایر طرحهای کاهش مصرف آب کشاورزی را عملیاتی کرد.
به گفته او، اجرای این مجموعه اقدامات برای احیای دریاچه ارومیه ضروری است.
